Rodzaje węgla - kostka, orzech, groszek, miał: sortymenty
Czym różni się kostka od orzecha i groszku, jakie wymiary ziarna mają sortymenty według normy i przepisów, do jakich kotłów pasują i co uchwały antysmogowe mówią o miale.
Węgiel kamienny do domu sprzedaje się w kilku sortymentach, które różnią się wielkością ziarna: kostka (63-200 mm), orzech (25-80 mm), groszek, w handlu zwany ekogroszkiem (5-40 mm), oraz miał. Kostka i orzech pasują do kotłów zasypowych, groszek do kotłów z automatycznym podajnikiem, a miał tylko do urządzeń, które producent do niego przystosował. Spalanie miału jest w wielu województwach zakazane uchwałami antysmogowymi.
Wymiary podane wyżej pochodzą z rozporządzenia w sprawie wymagań jakościowych dla paliw stałych (Dz.U. 2024 poz. 1618), które obowiązuje każdy skład opału. Poniżej porównujemy je ze starszym podziałem z Polskiej Normy i wyjaśniamy, który sortyment wybrać do jakiego urządzenia.
Co to jest sortyment węgla?
Sortyment to klasa węgla wyodrębniona według wielkości ziaren. Węgiel z kopalni przesiewa się na sitach, a każda frakcja trafia do innych odbiorców, bo konstrukcja kotła jest dopasowana do konkretnego sortymentu. Węgiel, którego nie przesiano, to "niesort". Ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw zabrania wprowadzania paliw niesortowanych do obrotu z przeznaczeniem dla gospodarstw domowych (art. 7 ust. 7a pkt 4).
Sortyment to tylko wielkość ziarna. O jakości decydują inne parametry: wartość opałowa, popiół, siarka, wilgoć i spiekalność. Dwa worki "orzecha" mogą więc zawierać zupełnie różne paliwo - różnicę pokazuje dopiero świadectwo jakości paliwa.
Sortymenty węgla według Polskiej Normy
Tradycyjny podział węgla kamiennego na sortymenty opisuje norma PN-82/G-97001 "Węgiel kamienny. Sortymenty". Jej nazwy wciąż widać w ofertach składów i na kopalnianych dokumentach.
| Grupa | Sortyment | Symbol | Wymiar ziarna |
|---|---|---|---|
| Grube | Kęsy | Ks | ponad 200 mm |
| Grube | Kostka I | Ko I | 120-200 mm |
| Grube | Kostka II | Ko II | 60-120 mm |
| Grube | Orzech I | O I | 40-80 mm |
| Grube | Orzech II | O II | 25-50 mm |
| Średnie | Groszek I | Gk I | 16-30 mm |
| Średnie | Groszek II | Gk II | 8-20 mm |
| Średnie | Grysik | Gs | 5-10 mm |
| Miałowe | Miał | M | 0-6 mm |
| Inne | Pył | P | 0-1 mm |
| Inne | Muł | Mu | 0-1 mm |
Sortymenty węgla w przepisach (stan na 2026 r.)
Dla sprzedaży węgla do domów ważniejszy od normy jest podział z rozporządzenia Ministra Przemysłu oraz Ministra Klimatu i Środowiska z 4 listopada 2024 r. To ono wyznacza, jakie paliwo skład może legalnie sprzedać i co musi wpisać na świadectwie jakości. Wymagania dotyczą węgla kamiennego oraz brykietów i peletów zawierających co najmniej 85% węgla kamiennego.
| Sortyment (tabela) | Ziarno | Wartość opałowa | Popiół | Siarka | RI | Wilgoć |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Kostka (nr 1) | 63-200 mm | min. 24 MJ/kg | max 10% | max 1,20% | - | max 15% |
| Orzech (nr 2) | 25-80 mm | min. 24 MJ/kg | max 10% | max 1,20% | - | max 15% |
| Orzech standard (nr 3) | 25-80 mm | min. 25 MJ/kg | max 7% | max 0,80% | - | max 11% |
| Groszek (nr 4) | 5-40 mm | min. 24 MJ/kg | max 10% | max 1,20% | max 60 | max 15% |
| Groszek standard (nr 5) | 5-31,5 mm | min. 25 MJ/kg | max 7% | max 0,80% | max 25 | max 11% |
| Miał (nr 6) | 3-31,5 mm | min. 24 MJ/kg | max 12% | max 1,20% | max 25 | max 15% |
| Antracyt (nr 7) | - | min. 32 MJ/kg | max 8% | - | max 5 | 1-3% |
Rozporządzenie określa też dopuszczalne podziarno (ziarna mniejsze od dolnej granicy) i nadziarno (większe od górnej). Dla kostki i orzecha to po 10%, dla obu rodzajów groszku 10% podziarna i 5% nadziarna, dla miału 15% podziarna i 5% nadziarna. Osobna tabela nr 8 dotyczy koksu i innych paliw z przeróbki termicznej węgla kamiennego: co najmniej 26 MJ/kg, popiół do 15%, części lotne do 10%, siarka do 0,60%.
Łagodniejsze wymagania do połowy 2027 roku
Dla trzech najpopularniejszych sortymentów obowiązuje okres przejściowy. Od 1 lipca 2025 r. do 30 czerwca 2027 r. za spełniające wymagania uznaje się:
- kostkę i orzech z popiołem do 11%, siarką do 1,40% i wartością opałową co najmniej 23 MJ/kg (§ 4 pkt 2),
- groszek z popiołem do 11%, siarką do 1,40%, wartością opałową co najmniej 23 MJ/kg i spiekalnością RI do 90 (§ 5 pkt 2).
Przepisy przejściowe nie wymieniają uziarnienia. W praktyce inspekcja ocenia je według tabel załącznika - tak było w sprawie zakończonej decyzją Prezesa UOKiK z 19 grudnia 2025 r., w której orzech z 22,7% podziarna przy limicie 10% nakazano wycofać z obrotu.
Do kiedy obowiązują poszczególne tabele?
Paragraf 6 rozporządzenia ogranicza w czasie część wymagań. Tabelę nr 6 (miał) stosuje się do 30 czerwca 2029 r., a tabele nr 1, 2 i 4 (kostka, orzech, groszek) do 30 czerwca 2031 r. Po tej dacie w rozporządzeniu, w obecnym brzmieniu, zostają wymagania dla orzecha standard i groszku standard, antracytu oraz koksu. Rozporządzenie może jednak zostać zmienione wcześniej - ustawa nakazuje przegląd wymagań co najmniej raz na 4 lata (art. 3a ust. 2a).
Dlaczego te same nazwy mają różne wymiary?
Norma i rozporządzenie podają różne granice. Miał według PN-82/G-97001 to ziarno 0-6 mm, a w rozporządzeniu to "kwalifikowane paliwo stałe" o ziarnie 3-31,5 mm, bez domieszek mułów i flotokoncentratów. Groszek według normy to dwa sortymenty (8-20 i 16-30 mm), a w rozporządzeniu jeden przedział 5-40 mm. Do tego dochodzą nazwy handlowe: ekogroszek, orzech II, "gruby".
Przy zakupie decyduje to, co skład wpisze na świadectwie jakości i fakturze. Rodzaj paliwa na świadectwie powinien odpowiadać jednej z tabel rozporządzenia, a wartości parametrów muszą się mieścić w jej limitach.
Węgiel kostka - do dużych kotłów zasypowych i pieców
Kostka to najgrubszy sortyment do domu: według rozporządzenia ziarno 63-200 mm. Duże bryły palą się długo i równo, dlatego kostka trafia głównie do kotłów zasypowych z dużą komorą załadunkową oraz do pieców kaflowych i kuchni węglowych, o ile ich użytkowanie jest jeszcze dozwolone przez uchwałę antysmogową. Kostki nie da się podawać ślimakiem. Ofertę znajdziesz na stronie węgiel kostka.
Węgiel orzech - najczęstszy wybór do kotła zasypowego
Orzech ma ziarno 25-80 mm. To sortyment pośredni, który dobrze wypełnia komorę spalania kotła zasypowego i łatwiej się go dokłada niż kostkę. Rozporządzenie wyróżnia dodatkowo "orzech standard" dla kotłów klasy 3, 4 i 5 oraz spełniających wymagania ekoprojektu: co najmniej 25 MJ/kg, popiół do 7%, siarka do 0,8%, wilgoć do 11%. Jeśli masz nowoczesny kocioł zasypowy, szukaj w ofertach właśnie takich parametrów. Więcej na stronie węgiel orzech.
Węgiel groszek i ekogroszek - do kotłów z podajnikiem
Groszek (5-40 mm) i groszek standard (5-31,5 mm) to paliwo do kotłów automatycznych, w których ślimak lub tłok podaje węgiel z zasobnika do retorty. Tu poza wielkością ziarna liczy się spiekalność RI: węgiel, który się spieka, tworzy w palenisku bryły utrudniające podawanie paliwa. Dla kotłów klasy 3, 4 i 5 oraz ekoprojektu rozporządzenie przewiduje RI najwyżej 25. Jak porównywać oferty, piszemy w poradniku jaki ekogroszek wybrać.
Miał węglowy - tylko do przystosowanych urządzeń
Miał to najdrobniejszy sortyment dopuszczony do sprzedaży dla domów. Materiały UMWW zwracają uwagę, że w miałach jest najwięcej siarki spośród paliw węglowych, obok węgla brunatnego i mułów. Rozporządzenie dopuszcza miał o popiele do 12% i siarce do 1,2% - to najwyższe limity spośród sortymentów węgla kamiennego. Drobny miał zbija się i ogranicza przepływ powietrza, więc w zwykłym kotle zasypowym czy retortowym na groszek nie spala się prawidłowo. Nadaje się do urządzeń, które producent wprost przystosował do tego paliwa.
Jaki sortyment do jakiego kotła?
| Urządzenie | Typowy sortyment | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Kocioł zasypowy (górnego lub dolnego spalania) | orzech, kostka | wielkość komory i drzwiczek, zalecenia producenta |
| Kocioł zasypowy klasy 5 lub ekoprojektu | orzech standard | wartość opałowa, popiół, wilgoć |
| Kocioł retortowy lub tłokowy z podajnikiem | groszek, groszek standard | spiekalność RI, podziarno, wilgoć |
| Piec kaflowy, kuchnia węglowa | kostka, orzech | czy uchwała antysmogowa pozwala jeszcze używać urządzenia |
| Kocioł przystosowany do miału | miał | czy uchwała antysmogowa nie zakazuje miału |
Niezależnie od tabeli zawsze sprawdzaj instrukcję obsługi (dokumentację techniczno-ruchową) kotła. Producent podaje w niej dopuszczalne paliwo, a spalanie innego może skutkować gorszą pracą kotła i utratą gwarancji.
Typy węgla - druga, mniej znana klasyfikacja
Poza sortymentem węgiel dzieli się na typy według stopnia uwęglenia, części lotnych i spiekalności. Do pieców domowych przeznaczone są przede wszystkim typy 31 (węgiel płomienny) i 32 (gazowo-płomienny), które mają ponad 28% części lotnych. Typ 31 charakteryzuje się brakiem lub słabą zdolnością spiekania i długim płomieniem, a typ 32 średnią spiekalnością. Typy 34-37 to węgle koksowe, a antracyt (typ 42) ma 3-10% części lotnych i nie spieka się (zestawienie z materiałów UMWW).
W ofertach można też spotkać trzyczłonowy symbol klasy, np. 28-07-06. Oznacza on węgiel o wartości opałowej co najmniej 28 000 kJ/kg (28 MJ/kg), popiele do 7% i siarce do 0,6%.
Jakich paliw węglowych nie wolno sprzedawać do domów?
Ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw (art. 7 ust. 7a) zakazuje wprowadzania do obrotu, z przeznaczeniem dla gospodarstw domowych i instalacji poniżej 1 MW:
- mułów węglowych i flotokoncentratów,
- mieszanin paliw zawierających mniej niż 85% węgla kamiennego,
- węgla brunatnego,
- paliw niespełniających wymagań jakościowych z rozporządzenia,
- paliw niesortowanych,
- paliw, dla których nie wystawiono wymaganego świadectwa jakości.
Za sprzedaż paliw z pierwszych pięciu grup grozi grzywna od 50 000 do 500 000 zł lub kara pozbawienia wolności do lat 3 (art. 34a ustawy). Zakaz dotyczy sprzedawcy. Zakazy spalania dla użytkowników wprowadzają uchwały antysmogowe.
Miał a uchwały antysmogowe
Miał spełniający wymagania tabeli nr 6 można legalnie sprzedawać do 30 czerwca 2029 r. To nie znaczy, że wolno go wszędzie spalać. Sejmiki wielu województw zakazały drobnego węgla w uchwałach antysmogowych, ale każdy inaczej opisał zakaz:
| Województwo | Co zakazuje uchwała | Od kiedy |
|---|---|---|
| dolnośląskie | węgiel kamienny w postaci sypkiej o uziarnieniu poniżej 3 mm | 1.07.2018 |
| kujawsko-pomorskie | paliwa sypkie z ponad 15% węgla kamiennego o uziarnieniu poniżej 3 mm | 1.09.2019 |
| łódzkie | paliwa z ponad 15% węgla kamiennego o uziarnieniu poniżej 3 mm, z wyjątkiem paliw o wartości opałowej co najmniej 24 MJ/kg i popiele do 12% | 1.05.2018 |
| lubelskie | miały węglowe, muły, flotokoncentraty i mieszanki z nimi | 1.05.2021 |
| podkarpackie | paliwa o uziarnieniu poniżej 5 mm i zawartości popiołu powyżej 12% | 2.06.2018 |
| pomorskie | miały węglowe o ziarnie 1-31,5 mm (miał I, II, III) | 1.01.2021 |
| śląskie | paliwa z ponad 15% węgla kamiennego o uziarnieniu poniżej 3 mm | 1.09.2017 |
| świętokrzyskie | węgiel kamienny o uziarnieniu poniżej 3 mm | 1.07.2021 |
| wielkopolskie | paliwa z ponad 15% węgla kamiennego o uziarnieniu poniżej 3 mm | 1.05.2018 |
Uchwała dla województwa lubuskiego nie zakazuje żadnego rodzaju paliwa stałego, a w warmińsko-mazurskim uchwała antysmogowa nie obowiązuje. Zachodniopomorska uchwała zakazuje paliw niesortowanych i niespełniających wymagań rozporządzenia, ale nie wymienia miału osobno. Szczegóły, w tym terminy dla małopolskiego, mazowieckiego, opolskiego i podlaskiego, znajdziesz w dziale uchwały antysmogowe, np. na stronie uchwała antysmogowa śląskie.
Przy granicy "15% poniżej 3 mm" znaczenie ma zawartość podziarna podana na świadectwie jakości. Czy konkretny towar mieści się w dozwolonych granicach, rozstrzyga brzmienie uchwały w Twoim województwie - w razie wątpliwości zapytaj urząd gminy lub urząd marszałkowski.
Najczęstsze pytania
Czym się różni orzech od kostki?
Wielkością ziarna. Według rozporządzenia kostka ma 63-200 mm, a orzech 25-80 mm. Wymagania co do wartości opałowej, popiołu, siarki i wilgoci są dla obu sortymentów takie same.
Czy ekogroszek to osobny rodzaj węgla?
Nie. To handlowa nazwa węgla w sortymencie groszek. W przepisach występuje węgiel groszek (5-40 mm) i groszek standard (5-31,5 mm) z ostrzejszymi wymaganiami dla kotłów klasy 3, 4 i 5 oraz ekoprojektu.
Czy mogę palić orzechem w kotle na ekogroszek?
Podajnik ślimakowy jest zaprojektowany do drobnego ziarna i orzech może go zablokować. Niektóre kotły z podajnikiem mają dodatkowy ruszt awaryjny do palenia ręcznego. To, czy i jakim paliwem wolno go używać, określa instrukcja kotła.
Czy miał węglowy jest zakazany w całej Polsce?
Nie ma ogólnokrajowego zakazu spalania miału. Ustawa zabrania sprzedaży mułów i flotokoncentratów, a miał spełniający wymagania rozporządzenia może być sprzedawany do 30 czerwca 2029 r. Zakazy spalania miału wprowadzają uchwały antysmogowe w części województw.
Co to jest niesort?
Węgiel nieprzesiany na sortymenty albo mieszanka węgla o zróżnicowanym uziarnieniu, która nie spełnia wymagań rozporządzenia. Ustawa zakazuje jego sprzedaży z przeznaczeniem dla gospodarstw domowych i instalacji poniżej 1 MW.
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Przemysłu oraz Ministra Klimatu i Środowiska z 4 listopada 2024 r. w sprawie wymagań jakościowych dla paliw stałych (Dz.U. 2024 poz. 1618): https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240001618
- Ustawa z 25 sierpnia 2006 r. o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1529: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250001529
- Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego, M. Mastalerz, "Paliwa stałe - rozpoznawanie i zakup paliw dopuszczonych do stosowania": https://www.umww.pl/artykuly/56482/pliki/prezentacjapaliwastale.pdf
- Prezes UOKiK, decyzja DIH-2 nr 26.2025 z 19 grudnia 2025 r.: https://decyzje.uokik.gov.pl/bp/dec_prez.nsf/43104c28a7a1be23c1257eac006d8dd4/b05e867e74265913c1258d81004329cf/$FILE/DIH-2%20Nr%2026.2025%20z%2019.12.2025%20r_.pdf
- Główny Instytut Górnictwa, Prace Naukowe GIG nr 3/2012 (normy ubytków i podział sortymentów według PN-82/G-97001): https://kwartalnik.gig.eu/sites/default/files/articles/prace-naukowe-gig/2012_3_8.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa dolnośląskiego, Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2017 r. poz. 5155: https://edzienniki.duw.pl/WDU_D/2017/5155/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa kujawsko-pomorskiego, Dz. Urz. Woj. Kujawsko-Pomorskiego z 2019 r. poz. 3743: https://edzienniki.bydgoszcz.uw.gov.pl/WDU_C/2019/3743/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa łódzkiego, Dz. Urz. Woj. Łódzkiego z 2017 r. poz. 4549: https://dziennik.lodzkie.eu/WDU_E/2017/4549/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa lubelskiego, Dz. Urz. Woj. Lubelskiego z 2021 r. poz. 917: https://edziennik.lublin.uw.gov.pl/legalact/2021/917/
- Uchwała antysmogowa województwa podkarpackiego, Dz. Urz. Woj. Podkarpackiego z 2018 r. poz. 2498: https://edziennik.rzeszow.uw.gov.pl/WDU_R/2018/2498/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa pomorskiego (obszar poza miastami), Dz. Urz. Woj. Pom. z 2020 r. poz. 4233: https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/4233/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa śląskiego, Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2017 r. poz. 2624: https://dzienniki.slask.eu/GetActPdf.ashx?year=2017&book=0&position=2624
- Uchwała antysmogowa województwa świętokrzyskiego, Dz. Urz. Woj. Świętokrzyskiego z 2020 r. poz. 2616: https://edziennik.kielce.uw.gov.pl/WDU_T/2020/2616/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa wielkopolskiego, Dz. Urz. Woj. Wielk. z 2017 r. poz. 8807: https://edziennik.poznan.uw.gov.pl/WDU_P/2017/8807/akt.pdf
- Uchwała antysmogowa województwa zachodniopomorskiego, Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2018 r. poz. 4984: https://e-dziennik.szczecin.uw.gov.pl/WDU_Z/2018/4984/akt.pdf
Znajdź skład opału w swojej gminie
Adresy, telefony i odległość od Twojej miejscowości.